Preeklampsi Nedir? Belirtileri, Riskleri ve Takibi

Preeklampsi nedir?

Preeklampsi, gebeliğin yirminci haftasından sonra ortaya çıkan, yüksek tansiyonla kendini gösteren ve birden fazla organ sistemini etkileyebilen bir gebelik hastalığıdır. Sorunun kökeni damarlardadır: plasentanın rahim damarlarına yerleşme sürecindeki aksaklık, gebelik ilerledikçe anne dolaşımında yaygın bir damar yanıtı başlatır. Bu yanıt böbrekleri, karaciğeri, beyni, pıhtılaşma sistemini ve plasentanın kendisini etkileyebilir.

Halk arasında kullanılan gebelik zehirlenmesi deyimi tabloyu yanlış anlatır; ortada bir zehirlenme yoktur. Preeklampsi, anne ve bebek sağlığı açısından dünya genelinde önemli bir başlıktır ve Dünya Sağlık Örgütü hipertansif gebelik hastalıklarını anne ölümlerinin başlıca nedenleri arasında sayar.

Preeklampsi tanısı nasıl konur?

Tanı çerçevesi kılavuzlarda açıkça tanımlanmıştır. ACOG ve NICE NG133 kaynaklarına göre preeklampsi, yirminci gebelik haftasından sonra yeni başlayan hipertansiyon ile birlikte şu iki durumdan birinin bulunmasıdır:

• İdrarda protein kaçağı (proteinüri), ya da
• Proteinüri olmaksızın organ tutulumu bulgusu: trombosit sayısında düşme, karaciğer enzimlerinde yükselme, böbrek işlevinde bozulma, akciğerde sıvı birikimi veya yeni ortaya çıkan nörolojik ve görsel bulgular.

İkinci maddenin eklenmesi güncel yaklaşımın önemli bir parçasıdır: idrarda protein saptanmaması preeklampsiyi dışlamaz. Bu, geçmişte yaygın olan bir yanılgının düzeltilmesidir.

Gebelikte tansiyon kaçtan sonra yüksek sayılır?

Kılavuzlar gebelikte hipertansiyon tanısı için 140/90 mmHg değerini kullanır. Bu sayının nasıl okunması gerektiği önemlidir:

• Bu bir tanı alt eşiğidir, bir hedef değer değildir. Tedavi hedefleri ayrıca belirlenir ve hekim tarafından bireysel olarak saptanır.
• Ölçüm uygun koşullarda, uygun manşonla ve dinlenme sonrasında yapılmalıdır.
• Tek bir yüksek ölçüm tanı koydurmaz; belirli bir aralıkla doğrulanması gerekir.
• Daha yüksek değerler tablonun ağırlığını gösterir ve izlem yoğunluğunu değiştirir; bu değerlendirme hekim tarafından yapılır.

Ev tipi tansiyon ölçümü izlemde yararlı olabilir, ancak cihazın gebelik için doğrulanmış olması ve ölçüm tekniğinin öğretilmiş olması gerekir.

Preeklampsi belirtileri

Erken dönemde hiçbir belirti bulunmayabilir. Bu, tablonun en önemli özelliğidir ve düzenli izlemin neden vazgeçilmez olduğunu açıklar. Belirtiler ortaya çıktığında genellikle sürecin ilerlediğini gösterir.

• Geçmeyen baş ağrısı: Basit ağrı kesicilere yanıt vermeyen, ısrarlı baş ağrısı.
• Görsel bulgular: Bulanık görme, ışık çakmaları, geçici görme kaybı.
• Mide üstü veya sağ üst karın ağrısı: Karaciğer tutulumunu düşündüren önemli bir bulgudur ve sıklıkla mide şikâyeti sanılır.
• Ani şişme: El, yüz ve göz çevresinde hızla gelişen ödem. Gebelikte ayak bileği şişmesi olağandır; ani ve yaygın şişme ise farklıdır.
• Nefes darlığı: Akciğerde sıvı birikimini düşündürebilir.
• İdrar miktarında azalma.
• Hızlı kilo artışı: Sıvı birikimine bağlı olabilir.

Preeklampside risk etkenleri

Risk değerlendirmesi gebeliğin erken döneminde yapılır ve izlem planını belirler.

• Yüksek risk göstergeleri: Önceki gebelikte preeklampsi öyküsü, gebelik öncesi hipertansiyon, böbrek hastalığı, tip 1 veya tip 2 diyabet, otoimmün hastalıklar ve antifosfolipid sendromu.
• Orta düzey risk göstergeleri: İlk gebelik, ileri anne yaşı, çoğul gebelik, obezite, ailede preeklampsi öyküsü ve gebelikler arasında uzun süre bulunması.

Belirli pıhtılaşma bozukluklarının rolü sınırlı ve tartışmalıdır; konuya ilişkin genel bilgi trombofili sayfasındadır. Risk taşıyan gebeliklerin genel izlem ilkeleri riskli gebelik sayfasında ele alınmıştır.

Preeklampsi nasıl önlenir?

Preeklampsiyi tümüyle önleyen bir yöntem tanımlanmamıştır. Buna karşılık kılavuzların üzerinde uzlaştığı bir önleyici yaklaşım vardır: risk taşıyan gebelerde düşük doz aspirin.

Bu uygulamanın çerçevesi şudur: aspirin, hekim tarafından yapılan risk değerlendirmesi sonrasında, gebeliğin belirli bir döneminde başlanır ve belirli bir haftaya kadar sürdürülür. NICE NG133 ve ACOG bu yaklaşımı önerir. Doz, başlama zamanı ve uygunluk kararı hekime aittir; bu sayfada doz bilgisi yer almaz ve kendi kararıyla başlanacak bir tedavi değildir.

Kalsiyum desteği, beslenme düzeni ve kilo yönetimi gibi başlıklar da değerlendirilir; bunların rolü kişinin genel durumuna göre hekim tarafından belirlenir. Kanıtı gösterilmemiş yöntemlerin preeklampsiyi önlediği iddiası ise dayanaksızdır.

İzlemin bileşenleri

Preeklampsi tanısı konduğunda ya da şüphelenildiğinde izlem yoğunlaşır. Gebelik takibi çerçevesinde yürütülen bu izlem şu başlıkları kapsar:

• Tansiyon ölçümü: Belirlenen sıklıkta ve uygun teknikle.
• İdrar değerlendirmesi: Protein kaçağının varlığı ve miktarı.
• Kan testleri: Tam kan sayımı, trombosit sayısı, karaciğer enzimleri, böbrek işlev testleri.
• Bebeğin değerlendirilmesi: Ultrasonla büyümenin izlenmesi, amniyon sıvısının değerlendirilmesi ve Doppler incelemesi.
• Fetal iyilik testleri: Kalp atım örüntüsünün belirli aralıklarla değerlendirilmesi.

İzlemin ayaktan mı yoksa hastanede mi sürdürüleceği, bulguların ağırlığına ve gebelik haftasına göre hekim tarafından kararlaştırılır.

HELLP sendromu nedir?

HELLP sendromu, adını üç bulgunun İngilizce baş harflerinden alır: kırmızı kan hücrelerinin parçalanması, karaciğer enzimlerinin yükselmesi ve trombosit sayısının düşmesi. Preeklampsinin ağır bir biçimi olarak kabul edilir ve hızlı ilerleyebilir.

Klinik açıdan iki noktası önemlidir. Birincisi, tansiyon her zaman belirgin biçimde yüksek olmayabilir; bu nedenle yalnızca tansiyona bakmak yanıltıcıdır. İkincisi, en tipik belirtisi olan mide üstü ya da sağ üst karın ağrısı sıklıkla mide şikâyeti sanılarak ertelenir. Gebelikte bu bölgede ortaya çıkan ısrarlı ağrı, aynı gün değerlendirilmesi gereken bir bulgudur.

Eklampsi tablosu

Eklampsi, preeklampsi zemininde ortaya çıkan nöbet tablosudur ve acil bir durumdur. Nöbet öncesinde şiddetli baş ağrısı, görme bulguları ve huzursuzluk gibi uyarı belirtileri bulunabilir; ancak her zaman uyarı vermez. Nöbet gelişmesi durumunda beklenmeden 112 aranmalıdır. Kılavuzlar, ağır olgularda nöbetin önlenmesi için magnezyum sülfat kullanımını hastane koşullarında önerir.

Preeklampside doğum zamanına nasıl karar verilir?

Preeklampsiyi sonlandıran tek tanımlı tedavi doğumdur. Bunun nedeni tablonun plasentayla ilişkili olmasıdır; plasenta doğduğunda süreci besleyen kaynak ortadan kalkar.

Buna karşılık doğum zamanı basit bir karar değildir ve iki karşıt riskin dengelenmesini gerektirir: gebeliğin sürdürülmesinin anne için oluşturduğu risk ile erken doğumun bebek için oluşturduğu risk. Karar; gebelik haftası, bulguların ağırlığı, laboratuvar sonuçlarının seyri, bebeğin büyümesi ve iyilik testlerinin sonucu birlikte değerlendirilerek verilir. Bu bireysel bir hekim kararıdır ve genel bir hafta belirtmek doğru olmaz.

Doğum biçimi de ayrıca değerlendirilir. Preeklampsi tanısı tek başına sezaryen gerektirmez; vajinal doğum birçok olguda uygun bir seçenektir ve karar klinik duruma göre verilir.

Doğum sonrası dönem

Tablo genellikle doğumu izleyen günler ve haftalar içinde geriler. Ancak iki nokta gözden kaçmamalıdır. Birincisi, preeklampsi doğum sonrası dönemde ilk kez ortaya çıkabilir ya da mevcut tablo ağırlaşabilir; bu nedenle uyarı belirtileri doğumdan sonraki haftalarda da geçerlidir. İkincisi, tansiyon izlemi doğumdan sonra da belirli bir süre sürdürülür.

Uzun vadede ise preeklampsi geçirmiş olmak, ilerleyen yıllarda kalp ve damar hastalıkları ile hipertansiyon açısından bir risk göstergesi olarak kabul edilir. Bu bilgi bir kader değil, önleyici sağlık izlemi için bir gerekçedir: tansiyon, kilo, kan şekeri ve lipid değerlerinin düzenli izlenmesi önerilir.

Diğer gebelik hastalıklarıyla ilişkisi var mı?

Preeklampsi tek başına ortaya çıkabildiği gibi, başka gebelik durumlarıyla birlikte de görülebilir. Gestasyonel diyabet tanısı almış gebelerde preeklampsi riski artmıştır ve iki tablonun izlemi birlikte planlanır. Plasenta işlevinin etkilendiği durumlarda bebeğin büyümesi geri kalabilir; bu nedenle büyüme izlemi rutin değerlendirmenin parçasıdır. Erken gebelik döneminde yapılan prenatal tarama testleri kapsamında bazı merkezler risk değerlendirmesini destekleyen ek parametreler kullanabilir; bu uygulamanın kapsamı merkeze göre değişir.

Preeklampsi, düzenli izlemle erken saptanabilen ve yönetilebilen bir tablodur. Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır; kendi tansiyon değerlerinizin, test sonuçlarınızın ve gebelik haftanızın nasıl yorumlanacağı ancak sizi izleyen bir hekimle görüşülerek belirlenebilir. Yukarıda sayılan uyarı belirtilerinden biri ortaya çıkarsa değerlendirme geciktirilmemelidir.