İnfertilite Nedir? Nedenleri ve İzlenen Tetkik Sırası

İnfertilite nasıl tanımlanır?

İnfertilite, düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen on iki ay içinde gebelik oluşmamasıdır. Dünya Sağlık Örgütü ve NICE CG156 bu süreyi genel tanım olarak kullanır.

Tanımın ikinci yarısı en az birincisi kadar önemlidir: kadın otuz beş yaş ve üzerindeyse ya da araştırmayı erken başlatmayı gerektiren bilinen bir durum varsa değerlendirme altıncı ayda başlatılır. Bu kısaltma, gecikmenin yaşla birlikte artan bir maliyeti olduğu için tanımlanmıştır. Altı aylık süre genel tanımın yerine geçmez; belirli durumlar için tanımlanmış bir istisnadır.

Araştırmanın erken başlatılmasını gerektiren durumlar arasında adetlerin düzensiz veya yok olması, geçirilmiş pelvik enfeksiyon ya da cerrahi, bilinen endometriozis, kemoterapi öyküsü ve erkekte bilinen bir üreme sorunu yer alır.

Gebelik neden ilk aylarda gerçekleşmeyebilir?

Korunmasız ilişkide gebelik, her siklusta belirli bir olasılıkla gerçekleşen bir olaydır. Bu olasılık zamanla birikir; bu nedenle çiftlerin önemli bir bölümü ilk aylarda değil, ilerleyen aylarda gebelik elde eder.

Bu birikim mantığı, tanımdaki on iki aylık sürenin gerekçesidir. Üç ay içinde gebelik oluşmaması bir sorun göstergesi değildir. Buna karşılık tanımlanan sürenin dolması, olasılığın kendiliğinden tamamlanmadığını gösterir ve değerlendirmeyi başlatır.

Kadına ait nedenler nelerdir?

• Yumurtlama bozuklukları: En sık grup budur ve içinde polikistik over sendromu başta gelir. Tiroit hastalıkları ve prolaktin yüksekliği de bu grupta yer alır.
• Tubal ve pelvik nedenler: Geçirilmiş enfeksiyonlar, cerrahi sonrası yapışıklıklar ve endometriozis tüplerin işlevini bozabilir.
• Rahim kaynaklı nedenler: Rahim boşluğunu bozan polip, rahim içi yapışıklık ve boşluğa büyüyen miyomlar.
• Yumurtalık rezervinin azalması: Yaşla ve diğer etkenlerle ilişkilidir; ayrıntısı azalmış yumurtalık rezervi sayfasındadır.
• Rahim ağzı ve yapısal farklılıklar: Daha seyrek görülen nedenler arasındadır.

Erkeğe ait nedenler

Erkek faktörü, olguların yaklaşık yarısında tek başına ya da eşlik eden bir etken olarak rol oynar. Nedenler arasında varikosel, geçirilmiş enfeksiyonlar, hormonal bozukluklar, genetik nedenler, bazı ilaçlar ve tedaviler ile yaşam tarzı etkenleri sayılır.

Sperm üretiminde ileri derecede bozukluk ya da menide hiç sperm bulunmaması ayrı bir başlıktır ve erkek faktörü infertilite sayfasında ele alınmıştır.

İzlenen tetkik sırası

Değerlendirme rastgele istenen bir test listesi değildir; belirli bir mantıkla ilerler. Her basamak, bir sonrakinin gerekip gerekmediğini belirler.

1. Öykü ve muayene: Adet düzeni, ilişki sıklığı, geçirilmiş ameliyatlar ve enfeksiyonlar, kullanılan ilaçlar, sigara ve kilo. Her iki eş için ayrı ayrı alınır.
2. Yumurtlama değerlendirmesi: Adet düzeni ilk göstergedir; gerektiğinde siklusun ikinci yarısında progesteron ölçümü yapılır. Tiroit hormonları ve prolaktin bu aşamada değerlendirilir.
3. Spermiogram: Erkek değerlendirmesinin temelidir ve erken istenir. Sonuç anormalse belirli bir aralıkla tekrarlanır.
4. Tubal değerlendirme: Tüplerin açık olup olmadığı rahim filmi ile incelenir; seçilmiş durumlarda laparoskopi gündeme gelir.
5. Rahim boşluğunun değerlendirilmesi: Ultrasonda şüphe varsa histeroskopi ile boşluk doğrudan görülür.

Spermiogram neden bu kadar erken istenir?

Bu, sayfanın en pratik önerisidir. Uygulamada sık görülen bir kalıp, kadının aylarca süren ayrıntılı tetkiklerden geçmesi ve erkek değerlendirmesinin sona bırakılmasıdır. Oysa spermiogram girişimsel olmayan, kolay ulaşılabilen ve sonucu tanıya doğrudan yön veren bir tetkiktir.

Sonuç anormal bulunduğunda tedavi planı baştan farklı kurulur. Normal bulunduğunda ise kadına yönelik incelemeler daha odaklı biçimde sürdürülür. Testin nasıl yapıldığı ve neyi ölçtüğü spermiogram başlığında açıklanmıştır.

Yumurtlama değerlendirmesi

Düzenli aralıklarla gelen adetler, yumurtlamanın güçlü bir göstergesidir. Doğrulama gerektiğinde siklusun ikinci yarısında progesteron ölçümü yapılır; ultrasonla folikül gelişiminin izlenmesi de kullanılır.

İdrarda yapılan yumurtlama testleri, hormonal yükselmeyi göstererek zamanlama konusunda bilgi verir. Bu testler tanı aracı değildir ve tek başına yumurtlamanın gerçekleştiğini kanıtlamaz. Sürecin biyolojik ayrıntısı ovulasyon başlığındadır.

Açıklanamayan infertilite ne anlama gelir?

Standart tetkikler normal bulunduğunda bu tanı konur. Çiftlerin belirgin bir bölümünde karşılaşılır ve çoğu zaman en zor kabul edilen sonuçtur, çünkü hiçbir şey bulunamamış olması yanlış anlaşılabilir.

Doğru okuma şudur: mevcut testlerle saptanabilir bir neden bulunamamıştır. Döllenme, embriyonun gelişimi ve tutunma aşamalarını doğrudan gösteren bir test bulunmadığı için bu aşamalardaki sorunlar standart incelemelerde görünmez kalabilir. ESHRE bu grupta tedavi kararının kadının yaşı ve gebelik denemesinin süresine göre verilmesini önerir.

Tedavi seçenekleri nelerdir?

• Yumurtlamanın sağlanması: Yumurtlama bozukluğu saptanan kadınlarda ilk basamaktır ve yumurtalık uyarımı kapsamında yürütülür.
• Aşılama: Seçilmiş durumlarda uygulanır; ayrıntısı aşılama tedavisi sayfasındadır.
• Cerrahi düzeltme: Rahim boşluğundaki polip ya da yapışıklıkların giderilmesi, seçilmiş endometriozis olgularında cerrahi.
• Tüp bebek tedavisi: Tüplerin kapalı olduğu, ileri erkek faktörünün bulunduğu ya da diğer basamaklardan yanıt alınamayan durumlarda uygulanır; tüp bebek tedavisi sayfasında ele alınmıştır.

Basamakların sırası her çift için aynı değildir. Tüplerin kapalı olduğu bir çiftte aşılama denenmesi, yalnızca zaman kaybına yol açar.

Yaşın rolü nedir?

Yaş, hem gebelik olasılığını hem de tedaviye yanıtı etkileyen en güçlü tek değişkendir. Etkisi yumurta sayısıyla sınırlı değildir; yumurta kalitesindeki değişim de yaşla birlikte ilerler ve bunu doğrudan ölçen bir test bulunmamaktadır.

Bu nedenle otuz beş yaş üzerindeki çiftlerde değerlendirme süresi kısaltılır ve basamaklar arasında daha az beklenir. Yaşın tedavi kararlarına etkisi tüp bebek tedavisinde yaş faktörü yazısında ayrıntılandırılmıştır.

Yaşam tarzının rolü

Yaşam tarzı, tedavinin yerine geçmez ancak sonucu etkileyen ölçülebilir değişkenler içerir. Sigaranın bırakılması hem kadın hem erkek için üzerinde en çok durulan başlıktır. Vücut ağırlığının çok düşük ya da çok yüksek olması yumurtlamayı bozabilir. Alkol tüketiminin azaltılması ve düzenli uyku düzeni önerilen diğer başlıklardır.

Gebelik planlayan kadınlarda folik asit desteğinin gebelikten önce başlatılması, nöral tüp gelişimi açısından kılavuzlarda yer alan bir öneridir; ayrıntısı gebelik öncesi hazırlık ve folik asit yazısındadır.

Sürecin planlanması

İnfertilite değerlendirmesi, çoğu zaman birkaç siklusa yayılan bir süreçtir çünkü bazı testlerin siklusun belirli günlerinde yapılması gerekir. Bu nedenle sürecin baştan bir plan olarak konuşulması, hangi testin ne zaman yapılacağının bilinmesi ve sonuçların birlikte değerlendirilmesi beklentiyi gerçekçi tutar.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel değerlendirmenin yerine geçmez. Kendi durumunuz için hangi basamağın uygun olduğunu bir hekimle birlikte belirlemeniz gerekir.