Polikistik Over Sendromu Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Polikistik over sendromu nedir?

Polikistik over sendromu, adından beklenenin aksine bir kist hastalığı değildir. Ultrasonda görülen küçük yapılar, olgunlaşma sürecinin belirli bir aşamasında duraklamış foliküllerdir; içi sıvı dolu gerçek kistler değildir. Bu nedenle bunların alınması ya da patlatılması gibi bir yaklaşım söz konusu olmaz.

Sendromun özü, yumurtlamanın düzenli gerçekleşmemesi ve androjen adı verilen hormonların etkisinin artmasıdır. Bu ikisi birbirini besler: yumurtlama olmayınca progesteron üretilmez, hormonal geri bildirim döngüsü bozulur ve tablo kendini sürdürür.

Rotterdam ölçütleri

PKOS tanısı, uluslararası kabul gören Rotterdam ölçütleri üzerinden konur. Üç bulgudan en az ikisinin bulunması ve benzer tablo yaratabilecek diğer hastalıkların dışlanması gerekir.

• Ovulatuar bozukluk: Adetlerin seyrekleşmesi, düzensizleşmesi veya tümüyle kesilmesi.
• Hiperandrojenizm: Klinik bulgular (tüylenme artışı, dirençli akne, saç dökülmesi) veya kan tetkiklerinde androjen yüksekliği.
• Polikistik over morfolojisi: Ultrasonda folikül sayısının ve yumurtalık hacminin belirlenen eşiğin üzerinde olması.

ESHRE kılavuzu, ergenlik döneminde tanı konurken ultrason ölçütünün kullanılmamasını önerir, çünkü bu yaş grubunda çok sayıda folikül görülmesi olağandır. Dışlanması gereken tablolar arasında tiroit hastalıkları, hiperprolaktinemi ve adrenal kaynaklı androjen fazlalığı yer alır.

Ultrasonda polikistik görünüm PKOS demek midir?

Hayır ve bu, sayfanın düzeltmesi gereken en yaygın yanlış anlamadır. Yumurtalıklarda çok sayıda küçük folikül görülmesi, özellikle yirmili yaşlardaki kadınlarda düzenli adet gören ve hiçbir androjen bulgusu olmayan kişilerde de saptanabilir. Bu bir görüntüleme bulgusudur, hastalık değildir.

Bir ultrason raporunda polikistik over morfolojisi yazması, adet düzeni normal ve androjen bulgusu yoksa tanı için yeterli değildir. Aynı şekilde, yumurtalık görünümü normal olan bir kadında diğer iki ölçüt varsa PKOS tanısı konabilir. Folikül sayımının teknik ayrıntıları için antral folikül sayısı başlığına bakılabilir.

PKOS belirtileri nelerdir?

• Adet düzensizliği: Aralığın uzaması, adetlerin seyrekleşmesi veya aylarca görülmemesi en sık başvuru nedenidir.
• Tüylenme artışı: Yüz, çene, göğüs ve karın orta hattında erkek tipi kıllanma.
• Akne ve yağlanma: Ergenlik sonrasında süren, çene ve boyun hattında yoğunlaşan sivilcelenme.
• Saçta incelme: Tepe bölgesinde erkek tipi seyrelme.
• Kilo yönetiminde zorlanma: Her kadında görülmez; PKOS olan kadınların önemli bir bölümü normal kilodadır.
• Gebe kalmakta gecikme: Yumurtlamanın düzensizliğine bağlıdır.

Bulguların hiçbiri PKOS için özgül değildir; bu nedenle tanı bulgu listesiyle değil, ölçütler ve dışlama ile konur.

İnsülin direnci PKOS ile nasıl ilişkilidir?

İnsülin direnci, hücrelerin insüline verdiği yanıtın azalması ve pankreasın bunu daha fazla insülin salgılayarak dengelemesidir. Kanda dolaşan yüksek insülin, yumurtalıklarda androjen üretimini artırır ve karaciğerde bu hormonları bağlayan taşıyıcı proteinin yapımını azaltır. Sonuçta serbest androjen etkisi iki yönlü olarak yükselir.

• Kilo ile ilişkisi: İnsülin direnci fazla kiloyla sık birlikte görülür, ancak zayıf kadınlarda da bulunabilir.
• Deri bulguları: Boyun, koltuk altı ve kasık kıvrımlarında koyulaşma insülin direncine eşlik edebilir.
• Tarama: Kan şekeri ve gerektiğinde şeker yükleme testi ile değerlendirilir; sıklık risk etkenlerine göre hekim tarafından belirlenir.
• Uzun vadeli anlamı: Tip 2 diyabet riskinin artması nedeniyle izlem yalnızca doğurganlık dönemiyle sınırlı değildir.

Gebelik planlayan kadınlarda bu tablonun gebelikte şeker yükselmesi riskiyle ilişkisi ayrıca değerlendirilir; ayrıntısı gestasyonel diyabet sayfasındadır.

Hirsutizm nedir?

Hirsutizm, kadınlarda androjene duyarlı bölgelerde erkek tipi, kalın ve koyu kıl gelişmesidir. Kolda ve bacakta tüylerin fazla olması bu tanıma girmez; belirleyici olan kılın tipi ve bulunduğu bölgedir.

Değerlendirmede kıllanmanın dağılımı standart bir puanlama ile tanımlanır, başlangıç hızı sorgulanır ve androjen düzeyleri ölçülür. Kısa sürede hızla gelişen belirgin kıllanma, ses kalınlaşması veya kas kütlesinde artış gibi bulgular farklı ve daha nadir nedenleri akla getirdiği için ayrı bir incelemeyi gerektirir.

Tedavi seçenekleri arasında hormonal düzenleme, androjen etkisini azaltan ilaçlar ve kalıcı epilasyon yöntemleri yer alır. Kıl döngüsü yavaş olduğu için hangi yaklaşım seçilirse seçilsin sonucun görülmesi aylar alır; bu beklentinin baştan konması tedaviye bağlılığı belirler.

PKOS değerlendirmesinde izlenen sıra

Değerlendirme öykü ile başlar: adet düzeni, kilo değişimi, kıllanma ve akne öyküsü, gebelik isteği ve aile öyküsü. Ardından muayene ve jinekolojik muayene kapsamında ultrason incelemesi yapılır.

Laboratuvar değerlendirmesinde testosteron ve diğer androjenler, LH ve FSH, tiroit hormonları, prolaktin ve gerektiğinde şeker ile insülin ölçümleri yer alabilir. Hangi testlerin isteneceği tabloya göre değişir; her kadında aynı panel gerekmez.

PKOS tedavisi nasıl planlanır?

Tek bir PKOS tedavisi yoktur. Plan, kadının o dönemdeki önceliğine göre kurulur.

• Gebelik isteği yoksa: Hedef adet düzeninin sağlanması, rahim iç tabakasının korunması ve androjen bulgularının kontrolüdür. Hormonal yöntemler bu amaçla değerlendirilir; seçenekler hekimle birlikte belirlenir.
• Gebelik isteği varsa: Öncelik yumurtlamanın sağlanmasıdır. NICE ve ESHRE çerçevesinde yumurtlamayı uyaran ilaç tedavileri değerlendirilir; yanıt alınamayan olgularda yumurtalık uyarımı ve gerektiğinde tüp bebek tedavisi gündeme gelir.
• Metabolik risk varsa: Yaşam tarzı düzenlemesi tüm kılavuzlarda ilk basamaktır. Metformin, insülin direnci ve metabolik risk taşıyan seçilmiş durumlarda ek bir seçenek olarak değerlendirilir.
• Deri bulguları varsa: Hormonal tedaviye ek olarak dermatolojik yaklaşımlar birlikte planlanabilir.

Yaşam tarzının rolü

Beslenme ve fiziksel aktivite düzenlemesi, PKOS yönetiminde ilaçların önüne konan basamaktır. Kilo fazlası olan kadınlarda vücut ağırlığının bir bölümünün azalması yumurtlamanın geri dönmesini sağlayabilir. Buna karşılık normal kilodaki kadınlarda hedef zayıflamak değil, kas kütlesini koruyan düzenli hareket ve dengeli beslenmedir.

Aşırı kısıtlayıcı diyetler, özellikle genç kadınlarda adet düzenini daha da bozabildiği için yarardan çok zarar getirebilir. Uyku düzeni ve stres yönetimi, sıklıkla göz ardı edilen ancak hormonal düzeni etkileyen başlıklardır.

PKOS ve gebelik süreci

PKOS olan kadınlarda gebe kalma süreci uzayabilir, ancak gebelik çoğu zaman mümkündür. Gebelik gerçekleştiğinde gebelikte şeker yükselmesi ve kan basıncı sorunları açısından izlem sıklığı artırılabilir. Bu konunun ayrıntıları PKOS ve gebelik yazısında ele alınmıştır.

Uzun vadede neler izlenir?

PKOS, doğurganlık dönemiyle sınırlı bir tablo değildir. İzlemde şu başlıklar yer alır:

• Kan şekeri ve insülin duyarlılığı: Tip 2 diyabet riskinin artışı nedeniyle belirli aralıklarla değerlendirilir.
• Kan yağları ve kan basıncı: Kardiyovasküler risk profili açısından takip edilir.
• Rahim iç tabakası: Uzun süreli adet yokluğu, progesteron etkisinin olmaması nedeniyle kalınlaşma riski yaratır.
• Ruh sağlığı: Kaygı ve depresyon bu grupta daha sık bildirilir ve sorulmadığında dile getirilmeyebilir.

PKOS ile yumurtalık rezervi karıştırılmamalı

PKOS olan kadınlarda folikül sayısı ve AMH değeri yüksek ölçülme eğilimindedir. Bu, yumurtalık rezervinin iyi olduğu anlamına gelebilir ancak yumurta kalitesi hakkında bilgi vermez ve tedaviye yanıtın kestirilmesinde tek başına kullanılmaz. Rezerv kavramının kendisi ve sınırlılıkları azalmış yumurtalık rezervi sayfasında ayrıca ele alınmıştır.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel değerlendirmenin yerine geçmez. Tanınızın doğrulanması, tetkiklerinizin yorumlanması ve size uygun izlem planının belirlenmesi için bir hekime başvurmanız gerekir.