Prolaktin Yüksekliği Nedir? Nedenleri ve Tedavisi

Hiperprolaktinemi nedir?

Prolaktin, beyin tabanındaki hipofiz bezinden salgılanan bir hormondur ve en bilinen görevi doğumdan sonra süt üretimini başlatmaktır. Gebelik ve emzirme dönemi dışında ise düzeyinin belirli sınırlar içinde kalması beklenir.

Hiperprolaktinemi, bu hormonun kanda sürekli olarak yüksek ölçülmesiyle tanımlanan bir bozukluktur. Buradaki sürekli sözcüğü belirleyicidir: prolaktin gün içinde ve koşullara göre dalgalanan bir hormondur, bu nedenle tek bir yüksek sonuç bir bozukluk anlamına gelmez.

Bu sayfa bozukluğu ele alır. Hormonun kendisi, ölçüm birimi ve laboratuvar referans aralıkları hakkında bilgi prolaktin sayfasındadır.

Prolaktin yüksekliğinin belirtileri

Belirtiler, yüksek prolaktinin üreme hormonlarının salınım ritmini baskılamasından kaynaklanır.

• Adet düzensizliği: Adetlerin seyrekleşmesi, hafiflemesi ya da tümüyle kesilmesi. Diğer olası nedenler için adet düzensizliği sayfasına bakılabilir.
• Göğüsten süt gelmesi: Gebelik ve emzirme dışında görülen süt benzeri akıntı. Her hastada bulunmaz.
• Gebe kalmakta güçlük: Yumurtlamanın gerçekleşmemesine bağlıdır ve sık başvuru nedenidir.
• Cinsel istekte azalma ve vajinal kuruluk: Östrojen düzeyinin düşmesine bağlı olabilir.
• Erkeklerde: Cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu ve meme dokusunda büyüme.
• Kitle bulguları: Büyük hipofiz adenomlarında baş ağrısı ve görme alanında daralma.

Belirtisiz olgular da vardır ve bu kişilerde yükseklik başka bir nedenle yapılan tetkikte rastlantısal olarak saptanır.

Prolaktin yükselmesinin nedenleri

Nedenler dört grupta toplanır ve bu sıralama değerlendirme mantığını da yansıtır.

• Fizyolojik nedenler: Gebelik, emzirme, stres, uyku, göğüs uyarımı, cinsel ilişki ve yoğun egzersiz.
• İlaçlara bağlı nedenler: Bazı psikiyatri ilaçları, bulantı ve mide boşalmasını hızlandıran ilaçlar, belirli tansiyon ilaçları ve östrojen içeren preparatlar.
• Diğer hastalıklara bağlı nedenler: Az çalışan tiroid bezi, böbrek yetmezliği, karaciğer hastalıkları ve göğüs duvarını etkileyen durumlar.
• Hipofiz kaynaklı nedenler: Prolaktin salgılayan adenom ve hipofiz sapına baskı yapan diğer kitleler.

Bir bölüm olguda ise ayrıntılı değerlendirmeye rağmen neden bulunamaz; bu durum idyopatik hiperprolaktinemi olarak adlandırılır.

Kan alma koşulları sonucu neden bu kadar etkiler?

Prolaktin, kısa süreli uyaranlara hızla yanıt veren bir hormondur. Uykudan yeni uyanmak, kan alma korkusuyla yaşanan gerginlik, kan alma öncesinde merdiven çıkmak ya da koşmak, göğüs muayenesinden hemen sonra ölçüm yapılması ve cinsel ilişki sonrası dönem, düzeyi geçici olarak yükseltebilir.

Bu nedenle uygulamada şu ilkeler benimsenir: ölçüm dinlenmiş durumda yapılır, kan alınmadan önce kısa bir süre oturarak beklenir ve olağandışı bir sonuç uygun koşullarda tekrarlanır. Tekrar ölçümde sonucun olağan çıkması sık karşılaşılan bir durumdur ve bu, gereksiz görüntüleme ile tedaviden kaçınmayı sağlar.

Makroprolaktin nedir ve neden önemlidir?

Makroprolaktin, prolaktin molekülünün antikorlarla birleşerek oluşturduğu büyük moleküllü bir formdur. Laboratuvar yöntemleri bu formu da ölçtüğü için sonuç yüksek çıkar; ancak bu formun hücre düzeyindeki biyolojik etkinliği sınırlıdır.

Bunun pratik anlamı şudur: makroprolaktin baskın olan bir kişide prolaktin yüksek ölçülür, buna karşılık adet düzeni olağan, yumurtlama sağlam ve şikâyet yoktur. Bu tablo tanınmadığında gereksiz hipofiz görüntülemesi ve gereksiz ilaç tedavisi gündeme gelebilir.

Bu nedenle prolaktin yüksekliği ile klinik tablo arasında uyumsuzluk varsa makroprolaktin araştırması istenir. Bu, laboratuvar tuzaklarının en sık karşılaşılan örneklerinden biridir.

Tiroid ile ilişkisi nedir?

Az çalışan tiroid bezinde, tiroidi uyaran hormonun düzeyi yükselir. Bu hormonun artışı hipofiz üzerinden prolaktin salınımını da uyarabilir. Sonuçta hem tiroid yetersizliği hem prolaktin yüksekliği aynı anda bulunur.

Bu ilişki, prolaktin yüksekliği saptanan her kişide tiroid işlev testlerinin istenmesinin nedenidir. Tiroid yetersizliği tedavi edildiğinde prolaktin düzeyi çoğu olguda kendiliğinden geriler ve ayrıca bir tedaviye gerek kalmaz. Tiroid değerlendirmesi hakkında bilgi TSH sayfasındadır.

Değerlendirmenin basamakları

Değerlendirme basamaklı bir mantık izler ve amacı, görüntülemeye gitmeden önce düzeltilebilir nedenleri elemektir.

• Gebeliğin dışlanması: İlk ve en basit adımdır.
• Ayrıntılı ilaç sorgusu: Reçeteli ve reçetesiz tüm ilaçların, takviyelerin gözden geçirilmesi.
• Ölçümün tekrarı: Uygun koşullarda, dinlenmiş durumda.
• Tiroid işlev testleri.
• Böbrek ve karaciğer işlevlerinin değerlendirilmesi.
• Makroprolaktin araştırması: Klinik tabloyla uyumsuz yükseklikte.
• Diğer hormonların değerlendirilmesi: Adet düzensizliğinin başka nedenlerinin araştırılması sırasında; bkz. östrojen.
• Muayene: Göğüs değerlendirmesi ve gerektiğinde jinekolojik muayene.

Hipofiz MR görüntülemesi ne zaman istenir?

Görüntüleme, yukarıdaki basamaklar tamamlandıktan ve düzeltilebilir nedenler dışlandıktan sonra gündeme gelir. Manyetik rezonans görüntüleme, hipofiz bezindeki adenomu ve çevre yapılarla ilişkisini gösterir.

Görüntülemeye öncelik kazandıran durumlar şunlardır: prolaktin düzeyinin belirgin biçimde yüksek olması, ilaç ve tiroid gibi bir neden bulunamaması, ısrarlı baş ağrısı bulunması ve görme alanında daralma tarifi. Buna karşılık her yüksek sonuç için görüntüleme istenmez; bu, hem gereksiz bir tetkik hem de rastlantısal bulguların yaratacağı kaygı anlamına gelir.

Prolaktinoma nedir?

Prolaktinoma, hipofiz bezinde gelişen ve prolaktin salgılayan iyi huylu bir adenomdur. Boyutuna göre iki gruba ayrılır: mikroadenom ve makroadenom. Bu ayrım, izlem ve tedavi yoğunluğunu belirler.

• Mikroadenomlar: Küçük boyutludur, çoğu belirgin büyüme göstermez ve komşu yapılara baskı yapmaz.
• Makroadenomlar: Daha büyüktür ve görme yollarına baskı yaparak görme alanında daralmaya yol açabilir. Bu grupta göz hekimi değerlendirmesi izlemin parçasıdır.

Prolaktinoma iyi huylu bir kitledir; kanser değildir. Bu, hastalara açıkça söylenmesi gereken bir noktadır çünkü beyin bölgesinde bir kitle söylendiğinde ilk akla gelen düşünce çoğunlukla farklı olur.

Prolaktin yüksekliğinin tedavisi

Tedavi kararı, prolaktin sayısına değil nedene ve klinik tabloya dayanır. Belirtisi olmayan, gebelik planı bulunmayan ve adet düzeni sağlam olan bir kişide tedavi gerekmeyebilir; izlem yeterli olabilir.

• Nedene yönelik yaklaşım: İlaca bağlı yükselmelerde, ilacı yazan hekimle birlikte seçeneklerin değerlendirilmesi. İlacın kendi kararıyla bırakılması uygun değildir.
• Tiroid tedavisi: Tiroid yetersizliği saptandığında öncelik buradadır.
• Dopamin agonisti ilaçlar: Prolaktin salınımını baskılayan ve adenom boyutunu küçültebilen ilaç grubudur. Prolaktinoma tedavisinin temelidir. İlaç seçimi, doz ve süre yalnızca hekim tarafından belirlenir.
• Cerrahi: İlaç tedavisine yanıt alınamayan, ilacı tolere edemeyen ya da görme yollarına baskının acil çözüm gerektirdiği olgularda gündeme gelir.
• Radyoterapi: Seyrek durumlarda, diğer yöntemlerin yetersiz kaldığı olgularda değerlendirilir.

Gebelik planı olanlarda yaklaşım nasıl değişir?

Prolaktin yüksekliği yumurtlamayı baskıladığı için gebe kalmakta güçlüğün düzeltilebilir nedenlerinden biridir. Düzeyin normale dönmesiyle yumurtlama çoğu olguda yeniden başlar ve gebelik doğal yolla gerçekleşebilir. Bu nedenle infertilite değerlendirmesinde prolaktin ölçümü erken basamaklarda yer alır.

Yumurtlama sağlanamayan olgularda yumurtalık uyarımı gündeme gelebilir; ancak prolaktin düzeltilmeden yapılan uyarımın yanıtı sınırlı kalabilir. Gebelik oluştuğunda ilaç tedavisinin sürdürülüp sürdürülmeyeceği ve izlem planı, adenomun boyutuna göre hekim tarafından belirlenir.

İzlemin planlanması

İzlem, prolaktin düzeyinin belirli aralıklarla ölçülmesine ve klinik bulguların değerlendirilmesine dayanır. Adenom saptanan olgularda görüntülemenin belirli aralıklarla yinelenmesi gerekebilir; sıklık, adenomun boyutuna ve tedaviye alınan yanıta göre değişir.

İzlemde göz ardı edilmemesi gereken bir başlık kemik sağlığıdır. Uzun süreli ve tedavi edilmemiş yükseklik, östrojen düzeyinin düşük kalmasına yol açarak kemik yoğunluğunu olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle uzun süreli olgularda kemik değerlendirmesi gündeme gelebilir.

Prolaktin yüksekliği, nedeni çoğu olguda tanımlanabilen ve etkili biçimde yönetilebilen bir durumdur. Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır; kendi sonucunuzun ne anlama geldiği, hangi tetkiklerin gerekli olduğu ve tedavi gerekip gerekmediği ancak sizi değerlendiren bir hekimle görüşülerek belirlenebilir.