Gebelik Şekeri Nedir? Şeker Yükleme Testi ve Takibi

Gebelik şekeri nedir?

Gestasyonel diyabet, gebelik sırasında ilk kez ortaya çıkan kan şekeri yüksekliğidir. Mekanizması gebeliğin kendi fizyolojisiyle ilgilidir: plasentanın salgıladığı hormonlar, gebeliğin ikinci yarısında insülinin etkisini azaltır. Bunun biyolojik amacı bebeğe kesintisiz şeker akışı sağlamaktır. Anne pankreası bu direnci karşılayacak kadar fazladan insülin üretebiliyorsa kan şekeri olağan sınırlarda kalır; üretemiyorsa gestasyonel diyabet ortaya çıkar.

Bu tanımın önemli bir sonucu vardır: gestasyonel diyabet bir beslenme hatası ya da kişisel bir kusur değildir. Rezerv kapasitesiyle ilgili bir durumdur ve gebeliğin doğal hormonal yükü tarafından açığa çıkarılır.

Gebelik şekerinde risk etkenleri

• Fazla kilo ve obezite: İnsülin direncini artıran en yaygın etkendir.
• İleri anne yaşı.
• Ailede diyabet öyküsü: Özellikle birinci derece yakınlarda.
• Önceki gebelikte gestasyonel diyabet öyküsü.
• Önceki gebelikte iri bebek doğurmuş olmak.
• Polikistik over sendromu: İnsülin direnciyle ilişkisi nedeniyle; bkz. polikistik over sendromu.
• Çoğul gebelik.
• Belirli ilaç kullanımları: Uzun süreli kortikosteroid kullanımı gibi.

Risk etkeni taşımayan gebelerde de gestasyonel diyabet görülebilir; bu nedenle tarama risk grubuyla sınırlandırılmaz.

Şeker yükleme testi (OGTT) nedir?

Oral glukoz tolerans testi, belirli miktarda şeker içeren sıvının içilmesinden sonra kan şekerinin belirli zaman aralıklarında ölçülmesidir. Amaç, vücudun şeker yükünü karşılama kapasitesini ölçmektir. Açlık kan şekeri tek başına bu kapasiteyi göstermez; bu nedenle gebelikte yükleme testi kullanılır.

Testin uygulanışı merkezden merkeze değişebilir ancak ortak ilkeler şunlardır: test genellikle sabah ve belirli bir açlık süresi sonrasında yapılır, test boyunca oturarak beklenmesi istenir ve bu süre içinde yiyecek, içecek ve sigara kullanılmaz. Ateşli bir hastalık döneminde test ertelenebilir.

Tek aşamalı ve iki aşamalı yaklaşım arasındaki fark nedir?

Bu, hastaların en sık kafasının karıştığı noktadır ve nedeni gerçek bir uygulama farkıdır.

• Tek aşamalı yaklaşım: Doğrudan 75 gramlık yükleme yapılır. Açlık, birinci saat ve ikinci saat değerleri ölçülür. Tek bir değerin eşiği aşması tanı için yeterlidir.
• İki aşamalı yaklaşım: Önce açlık gerektirmeyen 50 gramlık tarama yapılır. Sonuç eşiğin üzerindeyse ikinci basamakta 100 gramlık test uygulanır ve tanı için genellikle birden fazla değerin eşiği aşması aranır.

Hangi yaklaşımın kullanılacağı ülkeye, merkeze ve kılavuz tercihine göre değişir. Bu nedenle bir sayfada okunan eşik değerleri, başka bir protokolle yapılmış bir testin sonucuna doğrudan uygulanamaz. Sonucunuzu yorumlayacak olan, testi yapan merkezin kullandığı protokoldür.

75 gram OGTT eşik değerleri

Aşağıdaki tablo, tek aşamalı 75 gram OGTT için Dünya Sağlık Örgütü ve IADPSG ölçütlerine dayanan ve NICE NG3 çerçevesinde de aktarılan eşik değerleri gösterir. Her satır bir tanı üst eşiğidir: değerin bu sayıya eşit ya da bundan yüksek olması tanı için yeterlidir.

Ölçüm zamanı	Eşik (mg/dL)	Eşik (mmol/L)	Eşiğin niteliği	Kaynak çerçevesi
Açlık	92 mg/dL	5,1 mmol/L	Tanı üst eşiği	WHO / IADPSG ölçütleri
1. saat	180 mg/dL	10,0 mmol/L	Tanı üst eşiği	WHO / IADPSG ölçütleri
2. saat	153 mg/dL	8,5 mmol/L	Tanı üst eşiği	WHO / IADPSG ölçütleri

Bu tabloyu okurken üç noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, değerler yalnızca 75 gramlık tek aşamalı test için geçerlidir; 100 gramlık testin eşikleri farklıdır. İkincisi, bazı kılavuzlar farklı açlık eşikleri kullanır ve NICE kendi çerçevesinde ayrı değerler tanımlamıştır. Üçüncüsü, laboratuvar yöntemi ve ölçüm biriminin doğru okunması gerekir; mg/dL ile mmol/L karıştırıldığında sonuç tümüyle yanlış yorumlanır.

Sonucunuzun ne anlama geldiğini, testi isteyen hekiminiz kendi merkezinin protokolüne göre değerlendirir.

Tarama ne zaman yapılır?

Olağan tarama zamanı yirmi dördüncü ile yirmi sekizinci gebelik haftaları arasıdır. Bu aralığın seçilme nedeni, insülin direncinin bu dönemde belirginleşmesidir; daha erken yapılan bir test, sonradan gelişecek bir tabloyu gösteremez.

Risk etkeni taşıyan gebelerde ise değerlendirme ilk kontrollerde başlatılır. Amaç, gebelik öncesinde var olup fark edilmemiş bir diyabetin ortaya çıkarılmasıdır. Erken dönemde yapılan test olağan sonuçlanırsa, tarama yirmi dördüncü ve yirmi sekizinci haftalar arasında yinelenir. Bu planlama gebelik takibi çerçevesinde yürütülür.

Gestasyonel diyabetin izlemi

Tanı konduktan sonra izlemin merkezinde evde yapılan kan şekeri ölçümleri yer alır. Ölçüm zamanları genellikle açlık ve öğün sonrası belirli saatlerdir; hedef aralıklar ve ölçüm sıklığı hekim tarafından belirlenir ve kılavuzlar arasında farklılık gösterebilir.

İzlemin diğer bileşenleri şunlardır:

• Bebeğin büyümesinin değerlendirilmesi: Belirli aralıklarla yapılan ultrason ölçümleri.
• Amniyon sıvısının izlenmesi: Miktar artışı kan şekeri kontrolüyle ilişkili olabilir.
• Tansiyon izlemi: Preeklampsi riski arttığı için birlikte değerlendirilir.
• Eşlik eden durumların değerlendirilmesi: Tiroid işlevleri de gebelikte izlenen başlıklardandır; bkz. TSH.

Beslenme düzeninin kurulması

Gestasyonel diyabette ilk basamak tedavi beslenme düzeni ve fiziksel aktivitedir. Buradaki amaç kalori kısıtlaması değil, karbonhidratın gün içine dengeli dağıtılmasıdır.

• Öğün dağılımı: Üç ana öğün ve aralara yerleştirilen küçük öğünler, kan şekerindeki ani yükselmeleri azaltır.
• Karbonhidrat seçimi: Lifli ve tam tahıllı seçenekler, hızlı emilen şekerlere göre daha dengeli bir yanıt oluşturur.
• Protein ve yağ birlikteliği: Karbonhidratın tek başına değil, protein veya yağla birlikte tüketilmesi öğün sonrası yükselmeyi yumuşatır.
• Fiziksel aktivite: Gebeliğe uygun düzeyde ve hekim onayıyla yapılan düzenli yürüyüş, kas dokusunun şeker kullanımını artırır.
• Kayıt tutmak: Ölçüm sonuçlarının hangi öğünle ilişkili olduğunun not edilmesi, düzenlemeyi kolaylaştırır.

Öğün planının kişiye özel kurulması gerekir; genel bir liste her gebeye uymaz. Bu nedenle beslenme uzmanıyla birlikte çalışılması önerilir.

İlaç tedavisi ne zaman gerekir?

Beslenme düzeni ve fiziksel aktiviteye rağmen kan şekeri hedef aralıkta tutulamıyorsa ilaç tedavisi gündeme gelir. Gebelikte en sık kullanılan seçenek insülindir; belirli durumlarda ağızdan alınan seçenekler de değerlendirilebilir.

Karar, evde tutulan kan şekeri kayıtlarına ve bebeğin büyüme örüntüsüne bakılarak verilir. İlaç başlanması, beslenme düzeninin başarısız olduğu anlamına gelmez; gebeliğin ilerlemesiyle insülin direncinin artması beklenen bir durumdur. Doz ve tedavi seçimi yalnızca hekim tarafından yapılır.

Gestasyonel diyabetin bebeğe etkisi nedir?

Anne kanındaki fazla şeker plasentayı geçer, ancak anne insülini geçmez. Bebek bu yüke kendi insülinini artırarak yanıt verir; bu da büyümenin hızlanmasına yol açar.

İzlenmeyen yüksek kan şekeriyle ilişkilendirilen durumlar şunlardır: bebeğin olağandan iri doğması, doğum sırasında omuz takılması riskinin artması, amniyon sıvısının artması, doğum sonrası ilk saatlerde bebekte kan şekeri düşüklüğü ve sarılık eğiliminde artış. Ayrıca riskli gebelik izleminde ele alınan diğer başlıklarla birliktelik görülebilir.

Bu listenin okunma biçimi önemlidir: bunlar izlenmeyen yüksek kan şekerinin riskleridir. Kan şekerinin hedef aralıkta tutulduğu, düzenli izlenen gebeliklerde bu risklerin belirgin biçimde azaldığı gösterilmiştir.

Doğumun planlanması

Gestasyonel diyabet tanısı tek başına doğum biçimini belirlemez. Normal doğum birçok gebede uygun bir seçenektir. Sezaryen kararı, bebeğin tahmini ağırlığı, annenin obstetrik öyküsü ve doğumun seyri gibi ögelerin birlikte değerlendirilmesiyle verilir.

Doğum zamanı da bireysel olarak belirlenir. Kan şekerinin beslenme düzeniyle kontrol altında olduğu ve bebeğin büyümesinin olağan seyrettiği gebeliklerde yaklaşım, ilaç kullanan ya da izlemde sorun saptanan gebeliklerden farklı olabilir. Doğum sırasında kan şekerinin izlenmesi ve doğumdan sonra bebeğin kan şekerinin kontrol edilmesi olağan uygulamalardır.

Doğumdan sonra ne yapılır?

Kan şekeri, plasentanın ayrılmasıyla birlikte çoğu kişide hızla olağan düzeyine döner ve gebelikte başlanan ilaç tedavisi genellikle sonlandırılır.

Buna karşılık süreç burada bitmez ve bu, en sık gözden kaçan noktadır. Gestasyonel diyabet geçirmiş kişilerde ilerleyen yıllarda tip 2 diyabet gelişme riski belirgin biçimde artmıştır. Bu nedenle kılavuzlar doğum sonrası dönemde bir kontrol testi yapılmasını ve sonrasında düzenli aralıklarla kan şekeri izlemini sürdürmeyi önerir. Emzirmenin, kilo yönetiminin ve düzenli fiziksel aktivitenin bu riski azaltmaya katkı sağladığı bildirilmiştir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amacı taşır. Test sonucunuzun hangi protokole göre değerlendirildiği, hedef kan şekeri aralıklarınızın ne olduğu ve izleminizin nasıl planlanacağı ancak sizi izleyen bir hekimle görüşülerek belirlenebilir.