Endometriozis Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Endometriozis nedir?

Endometriozis, rahim iç tabakasına benzeyen dokunun rahim boşluğu dışındaki yüzeylere yerleşmesidir. Bu odaklar en sık yumurtalıklarda, rahmi tutan bağlarda, karın zarında, bağırsak ve mesane yüzeyinde bulunur.

Odaklar hormonal döngüye yanıt verir: her siklusta kalınlaşır ve kanar. Ancak bu kanamanın dışarı atılacağı bir yol yoktur. Sonuçta bölgede yineleyen iltihabi yanıt, yapışıklık ve zamanla sinir uçlarının duyarlılaşması gelişir. Hastalığın ağrı yapma mekanizması budur ve bu, ağrının neden yalnızca adet dönemiyle sınırlı kalmayabildiğini açıklar.

Endometriozis belirtileri nelerdir?

• Adet ağrısı: Ağrı kesiciye yanıt vermeyen, işe ya da okula gidilmesini engelleyen ağrı en tipik bulgudur.
• İlişkide ağrı: Özellikle derin ağrı, arka bölgedeki odakları düşündürür.
• Kronik pelvik ağrı: Adet dışı dönemde de süren, aylardır var olan ağrı.
• Bağırsak ve idrar şikâyetleri: Adet döneminde artan dışkılama ağrısı, şişkinlik veya idrar yaparken rahatsızlık.
• Gebe kalmakta gecikme: Bir bölüm kadında hastalık yalnızca bu nedenle araştırılırken saptanır.
• Yorgunluk: Sık bildirilir ve genellikle göz ardı edilir.

Adet ağrısının ne zaman olağan sayılmayacağı dismenore sayfasında ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Ağrının şiddeti hastalığın yaygınlığını gösterir mi?

Hayır ve bu, hastalığın en çok yanlış anlaşılan yanıdır. Karın zarında birkaç milimetrelik yüzeysel odağı olan bir kadında ağrı çok şiddetli olabilirken, ileri evre kabul edilen yaygın tutulumu olan bir kadında hiç şikâyet bulunmayabilir.

Bunun nedeni, ağrının yalnızca odağın büyüklüğüne değil, yerleşim derinliğine, sinir dokusuyla ilişkisine ve merkezi sinir sisteminin zamanla gelişen duyarlılaşmasına bağlı olmasıdır. Bu nedenle evreleme sistemleri cerrahi planlama için yararlıdır ancak ağrının şiddetini ya da tedaviye yanıtı öngörmez.

Tanı neden bu kadar gecikir?

Tanı gecikmesi, bu hastalıkta istisna değil kuraldır ve nedeni tek bir etkende toplanmaz.

• Şikâyetin normalleştirilmesi: Ağır adet ağrısının kadınlığın doğal bir parçası sayılması, hem çevre hem de sağlık ortamı içinde başvuruyu geciktirir.
• Ağrı kesicinin şikâyeti maskelemesi: Reçetesiz ilaçlarla idare edilen yıllar, sorunun görünmez kalmasına yol açar.
• Görüntülemenin sınırlılığı: Yüzeysel odaklar ultrasonda görülmez; normal bir ultrason hastalığı dışlamaz.
• Şikâyetlerin başka tanılara benzemesi: Bağırsak şikâyetleri nedeniyle uzun süre farklı başlıklarda değerlendirilen kadınlar sık görülür.

Bu nedenle güncel kılavuzlar, tipik şikâyetler varsa görüntüleme normal olsa bile endometriozisin düşünülmesini ve değerlendirmenin sürdürülmesini önerir.

Çikolata kisti ve endometrioma

Çikolata kisti, endometriozis odaklarının yumurtalık içinde oluşturduğu kistin halk arasındaki adıdır; tıbbi karşılığı endometriomadır. İçindeki eski kanın koyu ve yoğun görünümü bu adı doğurmuştur.

• Görüntüleme: Ultrasonda tipik bir görünümü vardır ve deneyimli değerlendirmede tanınabilir.
• Diğer kistlerden ayrımı: Fonksiyonel kistlerin aksine kendiliğinden kaybolmaz; bu yönüyle fonksiyonel kistlerden ayrılır.
• Doğurganlıkla ilişkisi: Endometriomanın kendisi ve cerrahi olarak çıkarılması, her ikisi de yumurtalık rezervini etkileyebilir.
• İzlem: Küçük ve şikâyet yaratmayan endometriomalar her zaman ameliyat edilmez; izlem geçerli bir seçenektir.

CA 125 endometriozis tanısında kullanılır mı?

Kullanılmaz. CA 125, endometrioziste yükselebilen bir belirteçtir, ancak tanı testi değildir. Değeri gebelikte, enfeksiyonlarda, miyomda, karaciğer hastalıklarında ve adet döneminde de yükselebilir. Aynı şekilde, endometriozisi olan birçok kadında normal ölçülür.

Bu nedenle CA 125 ne tarama ne de tanı amacıyla istenir. Bir kadına yalnızca bu değer yüksek çıktığı için endometriozis tanısı konması, kılavuzların açıkça uygun görmediği bir yaklaşımdır.

Tanıda izlenen basamaklar

Değerlendirme ayrıntılı bir ağrı öyküsüyle başlar: ağrının siklusla ilişkisi, ilişkide ağrı, bağırsak ve idrar şikâyetleri sorgulanır. Muayenede arka bölgedeki hassasiyet ve nodüller değerlendirilir.

Ultrason, endometriomaları ve derin yerleşimli odakların bir bölümünü gösterebilir. MR, özellikle bağırsak tutulumu düşünüldüğünde cerrahi planlamaya katkı sağlar. Kesin tanı laparoskopi sırasında odakların görülmesiyle konur; ancak güncel yaklaşım, tanı koymak amacıyla herkese cerrahi uygulamak değil, klinik tabloya dayanarak tedaviye başlamaktır.

Tedavi seçenekleri nelerdir?

Tedavi, kadının önceliğine göre iki farklı yolda ilerler: ağrının kontrolü ya da gebelik isteği.

• Ağrı kesiciler: Steroid olmayan iltihap gidericiler ilk basamakta kullanılır ve adet başlamadan önce başlandığında daha etkilidir.
• Hormonal tedaviler: Odakların hormonal uyarısını azaltarak ağrıyı kontrol eder. Farklı hormonal yöntemler arasında seçim, yan etki profiline ve kadının tercihine göre yapılır.
• Cerrahi: Odakların çıkarılması ya da yakılması, yapışıklıkların açılması. Ağrıda azalma sağlayabilir; ancak tekrarlama olasılığı vardır.
• Destekleyici yaklaşımlar: Pelvik taban fizyoterapisi, ağrı yönetimi teknikleri ve psikolojik destek, kronik ağrı tablosunda tedavinin bir parçasıdır.

Hormonal tedavilerin tümü aynı zamanda gebeliği önler; bu nedenle gebelik planlanan dönemde uygun değildir.

Cerrahi ile yumurtalık rezervi arasındaki ödünleşim

Bu, hastalığın en dikkat gerektiren karar noktasıdır. Endometrioma çıkarılırken kist duvarıyla birlikte çevresindeki sağlam yumurtalık dokusundan bir bölüm de uzaklaşabilir. Sonuçta ameliyat sonrası AMH değerlerinde düşüş görülebilir; her iki yumurtalığın ameliyat edildiği durumlarda bu etki daha belirgindir.

ESHRE kılavuzu, cerrahi kararının bu risk açıkça konuşularak ve kadının gebelik planı dikkate alınarak verilmesini önerir. Bazı durumlarda kisti çıkarmak yerine tüp bebek tedavisine yönelmek daha uygun bulunabilir; bazı durumlarda ağrı ya da kistin boyutu cerrahiyi zorunlu kılar. Tek bir doğru sıralama yoktur ve rezerv kavramının sınırlılıkları azalmış yumurtalık rezervi sayfasında ayrıca ele alınmıştır.

Endometriozis ve doğurganlık

Endometriozisin gebe kalmayı zorlaştırma mekanizması tek değildir: yapışıklıklar tüplerin hareketini kısıtlayabilir, karın içi ortamdaki iltihabi değişiklikler döllenmeyi etkileyebilir, yumurtalık dokusundaki tutulum yumurta havuzunu azaltabilir.

Buna karşılık tanı almış kadınların önemli bir bölümü kendiliğinden gebe kalır. Gebelik denemesi uzadığında değerlendirme, infertilite başlığındaki tetkik sırasıyla birlikte yürütülür ve gerektiğinde tüp bebek tedavisi gündeme gelir. Bu konunun ayrıntısı endometriozis ve infertilite yazısındadır.

Adenomyozisten farkı nedir?

Adenomyozis, benzer dokunun rahim duvarının kas tabakası içine yerleşmesidir. İki tablo sık birlikte bulunur ancak aynı hastalık değildir. Adenomyoziste ön planda yoğun adet kanaması ve rahimde büyüme görülürken, endometrioziste pelvik ağrı ve yapışıklık daha belirgindir. Ayrıntısı adenomyozis sayfasındadır.

İzlem planı

Endometriozis kronik bir hastalıktır; tedavi bir kez uygulanıp kapatılan bir süreç değildir. İzlemde ağrının seyri, tedaviye yanıt, yan etkiler ve kadının o dönemdeki gebelik planı yeniden değerlendirilir. Şikâyetlerin karakterinde değişme, ağrının niteliğinin farklılaşması veya yeni bağırsak şikâyetleri, planın gözden geçirilmesini gerektirir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel değerlendirmenin yerine geçmez. Kendi şikâyetlerinizin nedenini ve size uygun tedavi sırasını bir hekimle birlikte belirlemeniz gerekir.