Preimplantasyon Genetik Test Nedir? Kimlere Uygulanır?

Preimplantasyon genetik test neyi inceler?

Preimplantasyon genetik test, tüp bebek tedavisi sırasında laboratuvarda gelişen embriyolardan alınan az sayıda hücrenin genetik olarak incelenmesidir. Amaç, transfer edilecek embriyonun seçilmesine katkı sunmaktır. Test, embriyonun gelişimini iyileştirmez ve bir tedavi yöntemi değildir; yalnızca bilgi üretir.

İncelemenin kapsamı, uygulanan testin türüne göre değişir. Bazı testler yalnızca kromozom sayısına bakar, bazıları ailede bilinen tek bir gen değişikliğini arar. Bu ayrım hastaların en sık karıştırdığı noktadır ve testin kime önerileceğini doğrudan belirler.

PGT-A, PGT-M ve PGT-SR nasıl ayrılır?

• PGT-A (anöploidi taraması): Embriyodaki kromozom sayısında fazlalık ya da eksiklik olup olmadığına bakar. Belirli bir hastalığı aramaz, genel bir tarama uygulamasıdır.
• PGT-M (tek gen hastalığı): Ailede bilinen ve genetik olarak tanımlanmış bir hastalığa özgü kurulur. Kistik fibrozis ya da akdeniz anemisi gibi durumlarda gündeme gelir ve tanısal bir testtir.
• PGT-SR (yapısal yeniden düzenlenme): Eşlerden birinde translokasyon veya inversiyon gibi yapısal kromozom düzensizliği varsa, bunun embriyoya dengesiz biçimde aktarılıp aktarılmadığını değerlendirir.

Kılavuzlar açısından bu üçü aynı kategoride değildir. PGT-M ve PGT-SR net bir endikasyona dayanan tanısal uygulamalardır. PGT-A ise ESHRE tarafından yararı tartışmalı ek uygulamalar arasında sınıflandırılır.

PGT-A hakkında bilinmesi gereken temel sınırlılık

Kromozom taramasının her hastada canlı doğum olasılığını artırdığı gösterilmemiştir. Bu, uygulamanın tümüyle yararsız olduğu anlamına gelmez; belirli hasta gruplarında transfer sayısını azaltabileceği tartışılmaktadır. Ancak genel bir üstünlük iddiası mevcut kanıtlarla desteklenmemektedir ve testin kendisi embriyo sayısını azaltabilir, süreci uzatabilir.

Bu nedenle PGT-A kararı, azalmış over rezervi gibi embriyo sayısının sınırlı olduğu durumlarda daha dikkatli değerlendirilir. Az sayıda embriyoda test yapılması, transfer edilebilecek embriyo kalmaması olasılığını doğurur.

Embriyo biyopsisi nasıl yapılır?

Biyopsi çoğunlukla döllenmenin beşinci ya da altıncı gününde, embriyo blastokist evresine ulaştığında yapılır. Bu evrede embriyonun dış hücre tabakası ileride plasentayı oluşturacak hücrelerden meydana gelir; örnek bu tabakadan alınır. Bebeği oluşturacak iç hücre kütlesine dokunulmaz.

Alınan hücreler genetik laboratuvarına gönderilir. Sonuç beklenirken embriyolar embriyo dondurma yöntemiyle saklanır. Transfer, sonuç geldikten sonra ayrı bir siklusta planlanır.

Mozaik sonuç ne anlama gelir?

Mozaiklik, incelenen örnekte hem normal hem anormal kromozom yapısına sahip hücrelerin birlikte bulunmasıdır. Bu sonucun yorumlanması, PGT alanının en tartışmalı başlığıdır. Alınan örnek embriyonun küçük bir bölümünden geldiği için mozaik bulgusunun embriyonun tamamını yansıttığı kesin değildir. Bazı mozaik embriyolar gelişimini normal biçimde sürdürebilir.

Bu belirsizlik nedeniyle mozaik sonuçlu embriyoların transferine ilişkin karar, mozaikliğin türüne ve oranına, elde edilen diğer embriyolara ve ailenin genetik öyküsüne göre genetik danışmanlık eşliğinde verilir. Tek bir kural yoktur.

PGT doğum öncesi tanının yerine geçer mi?

Geçmez. Biyopside embriyonun tamamı değil, birkaç hücresi incelenir; bu nedenle sonucun embriyonun tümünü temsil etmeme olasılığı vardır. Gebelik oluştuğunda prenatal tarama testleri planlanmaya devam eder ve endikasyon varsa amniyosentez gibi tanısal testler ayrıca gündeme gelir. PGT sonucunun normal gelmesi, gebelik boyunca izlem gerekmediği anlamına gelmez.

PGT kimlerde gündeme gelir?

Başlıca endikasyonlar ailede bilinen tek gen hastalığı taşıyıcılığı, eşlerden birinde saptanan yapısal kromozom yeniden düzenlenmesi ve genetik nedenli olduğu düşünülen tekrarlayan gebelik kaybı öyküsüdür. Bazı durumlarda ileri anne yaşı ya da tekrarlayan başarısız transfer öyküsü de tartışma konusu edilir; ancak bu gruplarda yararın kesin olmadığı açıkça anlatılmalıdır.

Karar, çiftin isteğine değil tıbbi endikasyona ve yürürlükteki mevzuata dayanır. Türkiye mevzuatı, cinsiyete bağlı genetik hastalık gibi tıbbi bir gerekçe bulunmadıkça cinsiyet belirlemeye yönelik uygulamalara izin vermez.

Genetik danışmanlık neden testten önce gelir?

Genetik danışmanlık, hangi testin uygun olduğunu, testin neyi bulabileceğini ve neyi bulamayacağını belirleyen aşamadır. PGT-M planlanan durumlarda hastalığa özgü çalışmanın kurulması aile bireylerinden örnek alınmasını ve haftalar sürebilen bir laboratuvar hazırlığını gerektirir. Bu hazırlık tamamlanmadan tüp bebek siklusuna başlanmaz.

Danışmanlık aynı zamanda beklentiyi düzenler. Testin sonuçsuz kalma, embriyo bulunamama ve karar güçlüğü doğurma olasılıkları önceden konuşulduğunda süreç daha öngörülebilir ilerler.

Test sonrası transfer nasıl planlanır?

Biyopsi yapılan embriyolar dondurulduğu için transfer ayrı bir siklusta yapılır. Rahim iç zarı doğal siklusla ya da hormon desteğiyle hazırlanır, ardından embriyo transferi uygulanır. Genetik olarak uygun bulunan embriyo sayısı birden fazlaysa, çoğul gebelik risklerini azaltmak için genellikle tek embriyo transferi tercih edilir.

Hangi genetik yöntemler kullanılır?

Embriyodan alınan hücrelerdeki genetik malzeme çok az olduğu için inceleme öncesinde çoğaltılır. Kromozom sayısının değerlendirilmesinde günümüzde yaygın olarak yeni nesil dizileme temelli yöntemler kullanılır; bu yöntemler eski floresan işaretleme tekniklerine göre daha ayrıntılı bilgi verir ve mozaikliği de gösterebilir. Tek gen hastalıklarında ise hastalığa özgü kurulan, ailedeki genetik değişikliği ve komşu bölgeleri birlikte değerlendiren bir çalışma yürütülür.

Yöntem seçimi laboratuvara ve endikasyona göre değişir. Kullanılan yöntemin duyarlılığı, hangi sonuçların bildirilebileceğini ve mozaik gibi ara sonuçların rapora nasıl yansıyacağını doğrudan etkiler. Bu nedenle rapor okunurken hangi yöntemin kullanıldığı da dikkate alınır.

Test sonucu çıkmazsa ne olur?

Alınan hücre örneğinin yetersiz kalması veya genetik incelemenin sonuç vermemesi mümkündür. Bu durumda embriyo test edilmemiş olarak kalır. Seçenekler, embriyonun test edilmemiş biçimde saklanmaya devam etmesi, uygunsa yeniden biyopsi yapılması veya endikasyona göre transferin test olmadan değerlendirilmesidir. Her seçeneğin kendi sınırlılıkları vardır ve karar genetik danışmanlık görüşmesinde ele alınır.

PGT ile ilgili sık karşılaşılan yanlış beklentiler

• Test her hastalığı tarar: PGT yalnızca hedeflenen genetik değişikliği veya kromozom sayısını inceler; tüm genetik hastalıkları kapsayan bir tarama değildir.
• Normal sonuç gebelik anlamına gelir: Genetik olarak uygun bulunan bir embriyo da tutunmayabilir; infertilite sürecinde sonucu belirleyen tek etken kromozom yapısı değildir.
• Test embriyoyu iyileştirir: PGT bir müdahale değil, bir incelemedir; embriyonun gelişim potansiyelini değiştirmez.
• Herkese yapılmalıdır: Endikasyon yoksa test, süreci uzatmaktan ve embriyo sayısını azaltmaktan başka bir katkı sağlamayabilir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel bir öneri niteliği taşımaz. Genetik test kararı; aile öyküsü, taşıyıcılık durumu, embriyo sayısı ve önceki tedavi deneyimi gibi etkenlere bağlıdır. Kendi durumunuza uygun yaklaşımı belirlemek için bir kadın hastalıkları ve doğum hekimiyle ve tıbbi genetik uzmanıyla görüşmeniz uygun olur.