Gebelik Öncesi Hazırlık ve Folik Asit: Nereden Başlanır?

Gebelik izlemi çoğu kadının hayatına, gebelik testi pozitif çıktıktan sonra girer. Oysa bebeğin organ gelişimini ilgilendiren en kritik dönem, gebeliğin daha fark edilmediği ilk haftalardır. Nöral tüp gebeliğin ilk ayı içinde kapanır; kalp atmaya başlamıştır; birçok ilacın etkisi bu pencerede belirleyicidir. Gebelik öncesi hazırlığın gerekçesi tam olarak budur: gebelik öğrenildiğinde geri alınamayacak olan şeyleri, öncesinde düzenlemek.

Gebelik öncesi hazırlık nedir?

Prekonsepsiyonel bakım, gebe kalmadan önce yapılan planlı bir sağlık değerlendirmesidir. İçeriği dört başlıkta toplanabilir: mevcut hastalıkların gebeliğe uygun hale getirilmesi, kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi, eksikliği düzeltilebilir besin ögelerinin tamamlanması ve bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklığın belirlenmesi. Bunlara üreme sağlığı öyküsü, aile öyküsü ve yaşam tarzı değerlendirmesi eşlik eder.

Bu değerlendirme tek bir görüşmede tamamlanabilir; ancak sonuçlarına göre yapılacak düzenlemeler haftalar veya aylar alabilir. Bu nedenle hazırlığın gebelik denemesinden birkaç ay önce başlaması mantıklıdır.

Folik asit neden bu kadar öne çıkıyor?

Folik asit, hücre bölünmesi ve DNA sentezi için gerekli bir B vitaminidir. Bebekte beyin ve omuriliği oluşturacak yapı olan nöral tüp, gebeliğin çok erken bir döneminde kapanır. Bu kapanma sırasında folat düzeyinin yeterli olması, nöral tüp defekti sıklığını azaltır. Etkinin kanıt düzeyi yüksektir ve ACOG ile ulusal sağlık otoriteleri bu nedenle gebelik planlayan tüm kadınlara folik asit kullanımını önerir.

Önemli olan zamanlamadır: kapanma tamamlandıktan sonra başlanan folik asidin bu etkisi yoktur. Bu yüzden öneri, gebe kalınmadan önce başlamak biçiminde kurulmuştur.

Folik asit ne zaman başlanır, ne kadar sürdürülür?

Kılavuzların ortak çerçevesi şudur: gebelik planlanıyorsa folik asit gebelikten en az bir ay önce başlatılır ve gebeliğin ilk üç ayı boyunca sürdürülür. Gebelik planlanmıyor ama korunulmuyorsa, gebeliklerin önemli bir bölümünün planlanmamış olması nedeniyle kullanım yine gündeme gelir.

Kullanılacak miktar bu yazıda verilmez. Standart bir günlük miktarın yanı sıra, belirli durumlarda daha yüksek bir miktar kullanılır ve bu karar tamamen hekime aittir. Daha yüksek miktarın gündeme geldiği başlıca durumlar şunlardır:

• Önceki gebelikte nöral tüp defekti öyküsü
• Şeker hastalığı
• Bazı antiepileptik ilaçların kullanımı
• Obezite
• Emilimi bozan bağırsak hastalıkları ve bazı bariatrik cerrahi sonrası durumlar

Bu listedeki bir başlık kişide varsa, doğru adım kendi kararıyla miktarı artırmak değil, hekimle görüşmektir.

Hangi tetkikler gebelik öncesinde istenir?

Tetkik listesi kişiye göre değişir; ancak sık istenen başlıklar şunlardır:

• Tam kan sayımı: Demir eksikliği anemisi, WHO verilerine göre üreme çağındaki kadınlarda dünya genelinde yaygındır ve gebelik öncesinde düzeltilmesi tercih edilir.
• Kan grubu ve Rh: Rh uyuşmazlığı yönetiminin planlanabilmesi için gereklidir.
• Tiroid işlevleri: Tiroid hastalığı hem gebe kalmayı hem gebeliği ilgilendirir; ayrıntısı gebelikte tiroid yazısındadır.
• Kan şekeri değerlendirmesi: Özellikle risk taşıyan kadınlarda gebelik öncesi şeker kontrolü önemlidir.
• Bağışıklık ve bulaşıcı hastalık taramaları: Kızamıkçık, suçiçeği, hepatit B, hepatit C, HIV ve sifiliz.

Adet düzensizliği, uzun süredir gebe kalamama ya da bilinen bir jinekolojik hastalık varsa değerlendirme genişler; örneğin polikistik over sendromu tanısı olanlarda hazırlık farklı bir seyir izler.

Kullanılan ilaçlar gözden geçirilmeli mi?

Evet, ve bu hazırlığın en çok atlanan parçasıdır. Tansiyon, epilepsi, romatolojik hastalıklar, akne ve ruh sağlığı için kullanılan bazı ilaçların gebelikte kullanımı uygun değildir; bunların bir kısmı gebe kalınmadan önce değiştirilmelidir. Bitkisel ürünler ve takviyeler de bu gözden geçirmeye dahildir; içerikleri standart olmadığı için gebelikteki güvenliği çoğu zaman bilinmez.

İlacı kendi başına bırakmak da doğru değildir. Kontrolsüz bırakılan bir epilepsi ya da tiroid tedavisi, ilacın kendisinden daha büyük bir sorun yaratabilir. Değişiklik kararı hekimindir.

Aşılar hangi sırayla planlanır?

Kızamıkçık ve suçiçeği aşıları canlı aşılardır ve gebelikte uygulanmaz. Bu nedenle bağışıklık yoksa aşılama gebelikten önce yapılır ve ardından belirli bir süre gebelikten kaçınılması istenir. Hepatit B bağışıklığı olmayanlarda aşılama planlanabilir. Gebelikte uygulanan aşılar ise ayrı bir başlıktır ve gebelik takibi sürecinde ele alınır.

Kilo, beslenme ve fiziksel aktivite ne kadar belirleyici?

Vücut kütle indeksinin hem düşük hem yüksek uçları yumurtlama düzenini etkileyebilir ve gebe kalma süresini uzatabilir. Yüksek kilo ayrıca gebelikte gestasyonel diyabet ve hipertansif hastalık sıklığını artırır. Gebelik öncesinde ulaşılan ölçülü bir değişim, gebelik sırasında yapılacak müdahalelerden daha etkilidir; çünkü gebelikte kilo verme hedefi konmaz.

Beslenmede öne çıkan başlıklar dengeli protein alımı, yeterli demir ve iyot kaynakları ve civa içeriği yüksek balıkların sınırlanmasıdır. Fiziksel aktivite için düzenli, orta şiddette hareket önerilir.

Sigara, alkol ve kafein için ne söylenebilir?

Sigaranın bırakılması, gebelik öncesi hazırlıkta kanıt düzeyi en yüksek adımlardan biridir; hem gebe kalma süresini hem gebelik sonuçlarını etkiler. Bu, hem kadın hem erkek için geçerlidir. Alkol için gebelikte güvenli bir eşik tanımlanmamıştır, bu nedenle gebelik planlandığında bırakılması önerilir. Kafein alımının sınırlandırılması da kılavuzlarda yer alır.

Erkek partner değerlendirmeye dahil edilir mi?

Hazırlık iki kişiliktir. Sigara ve alkol kullanımı, kilo, kronik hastalıklar ve bazı ilaçlar sperm parametrelerini etkiler. Gebe kalmada gecikme yaşanıyorsa erkek faktörü infertilite değerlendirmesi kadın değerlendirmesiyle eş zamanlı yapılır; birinin tamamlanması beklenmez.

Aile öyküsü ve genetik danışmanlık ne zaman gerekir?

Akraba evliliği, ailede bilinen kalıtsal bir hastalık, tekrarlayan gebelik kaybı ya da açıklanamayan bebek ölümü öyküsü varsa genetik danışmanlık gündeme gelir. Taşıyıcılık taramaları ve gebelikte kullanılabilecek prenatal tarama testleri bu görüşmede planlanır.

Gebelik kaybı öyküsü hazırlığı nasıl değiştirir?

Daha önce gebelik kaybı yaşanmışsa hazırlık daha ayrıntılı yürütülür. Tiroid işlevleri, kan şekeri, rahim boşluğunun değerlendirilmesi ve seçilmiş durumlarda pıhtılaşma ile ilgili incelemeler bu kapsamda gündeme gelebilir. Hangi incelemenin gerekli olduğuna, kayıpların sayısı ve haftası göz önüne alınarak karar verilir.

Hazırlığa ne zaman başlamak gerekir?

Pratik cevap: gebelik denemesine başlamadan en az üç ay önce. Bu süre, tetkiklerin tamamlanmasına, gerekiyorsa aşıların yapılmasına, ilaç değişikliklerinin oturmasına ve folik asit kullanımının başlamasına yeter. Süreci planlamak için iletişim sayfası üzerinden bir değerlendirme görüşmesi ayarlanabilir. Doğum şekline ilişkin konuşmalar ise çok daha ileri bir aşamaya aittir ve normal doğum mu sezaryen mi yazısında ele alınmıştır.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Kullanılacak takviyeler, tetkik listesi ve ilaç değişiklikleri kişisel öykü değerlendirilerek bir hekim tarafından belirlenmelidir.